Ekonomik kriz dönemlerinde, merkez bankalarının elindeki klasik araçlar (faiz oranları gibi) bazen beklenen etkiyi göstermeyebilir. Faizler zaten çok düşük seviyededir, ekonomiyi canlandırmak için başka yöntemler gerekir. İşte bu noktada devreye parasal genişleme (Quantitative Easing -QE-) girer.
Parasal Genişleme Nedir?
Parasal genişleme, merkez bankalarının ekonomiye doğrudan para enjekte ettiği bir para politikasıdır.
Klasik para politikası araçları (faiz indirimi, zorunlu karşılık değişimi) yeterli etkiyi göstermediğinde, merkez bankası devlet tahvilleri veya diğer finansal varlıkları piyasadan satın alarak likidite yaratır.
Bu sayede:
- Bankaların elindeki para miktarı artar,
- Kredi verme iştahı yükselir,
- Faiz oranları genel olarak düşer,
- Ekonomik büyüme ve enflasyon desteklenir.
Kısaca, parasal genişleme “ekonomiye adrenalin takviyesi” gibidir.
Neden Parasal Genişlemeye Gidilir?
- Düşük Enflasyon veya Deflasyon Riski:
Fiyatlar düşmeye başladığında tüketiciler harcama yapmaz, ekonomi durur. QE, bu döngüyü kırmak için kullanılır.
- Faizler Zaten Sıfıra Yakınsa:
Merkez bankası faiz indiremiyorsa, doğrudan tahvil alımlarıyla piyasaya para sürer.
- Kredi Akışını Canlandırmak:
QE, finansal kurumlara daha fazla likidite sağlayarak kredi musluklarını açmayı hedefler.
Tarihten Örnekler
ABD - 2008 Küresel Finans Krizi Sonrası
Fed, 2008 kriziyle birlikte faizleri sıfıra çekti ama yetmedi. Ardından trilyonlarca dolarlık tahvil alım programı başlattı.
- QE1 (2008–2010): Banka bilançolarını rahatlatmak
- QE2 (2010–2011): Uzun vadeli faizleri düşürmek
- QE3 (2012–2014): İstihdamı artırmak
Bu dönem, Fed bilançosunun 4 trilyon doların üzerine çıktığı süreçtir.
Avrupa Merkez Bankası (ECB) - 2015 Sonrası
Avrupa borç krizinin ardından ECB, özellikle İtalya, İspanya ve Yunanistan gibi ülkelerin tahvillerini alarak piyasaya likidite sağladı. Amaç hem faiz farklarını azaltmak hem de Euro Bölgesi’ni deflasyondan korumaktı.
Japonya – Parasal Genişlemenin Öncüsü
2001 yılında Japonya Merkez Bankası (BoJ), ekonomik durgunlukla mücadele etmek için QE’yi ilk uygulayan merkez bankası oldu. Ancak Japonya’nın düşük büyüme ve düşük enflasyon sorunu uzun yıllar devam etti.
Parasal Genişlemenin Ekonomiye Etkileri
| Etki Alanı | Pozitif Etki | Negatif Etki |
| Faiz Oranları | Düşer, kredi ucuzlar. | Uzun vadede enflasyon riski artabilir. |
| Hisse Senetleri | Yükselebilir. (likidite bolluğu) | Fiyatlarda şişkinlik doğabilir. |
| Döviz Kurları | Para birimi değer kaybedebilir | Sermaye çıkışı olabilir. |
| Tahvil Piyasası | Tahvil fiyatları artabilir. | Getiriler düşebilir. |
| Altın ve Emtialar | Değer kazanabilir. | Enflasyon baskısıyla oynaklık artabilir. |
Parasal Genişleme ve Parasal Sıkılaşma Arasındaki Fark
- Parasal genişleme (QE): Merkez bankası tahvil alır - para arzı artar.
- Parasal sıkılaşma (QT): Merkez bankası tahvil satar - para arzı azalır.
Son yıllarda birçok merkez bankası QE sonrası QT sürecine geçti. Yani piyasadan fazla likiditeyi çekmeye başladı.
Yatırımcı İçin Anlamı
Parasal genişleme dönemleri genellikle:
- Borsalar için pozitif,
- Mevduat ve tahvil yatırımcısı için negatif,
- Altın ve emtia yatırımcısı için fırsat yaratır.
Yani QE döneminde “paranın ucuz olduğu” bir dönem başlar. Ancak bu dönem uzun sürerse, oluşabilecek riskler de artabilir.
Parasal genişleme, merkez bankalarının ekonomiye verdiği en güçlü desteklerden biridir. Ancak bu destek, doğru zamanda ve sınırlı sürede uygulanmadığında, uzun vadede istikrarsızlığa yol açabilir.
Ekonomide QE genellikle “son çare” olarak görülür; krizden çıkış için geçici ama etkili bir ilaçtır.