Bir ülkenin ekonomik sağlığını ölçmek için kullanılan en kritik göstergelerden biri de cari dengedir. Peki cari denge tam olarak nedir? Neden önemlidir? Ve Türkiye’de bu konu neden özellikle çok konuşulur? Bu yazıda cari dengeyi sade ama analitik bir dille anlatacağız.
Cari Denge Nedir?
Cari denge, bir ülkenin diğer ülkelerle yaptığı ekonomik işlemlerin özetidir.
Kapsadığı ana alanlar:
- Dış ticaret dengesi (ihracat – ithalat)
- Hizmet gelirleri ve giderleri (turizm, taşımacılık vb.)
- Gelir transferleri (işçi dövizleri, yatırım gelirleri)
- Cari transferler (hibe, bağış, dış yardımlar)
En sade anlatımla:
Ülkeye giren toplam döviz – ülkeden çıkan toplam döviz = cari denge
Eğer girişler çıkışlardan fazlaysa cari fazla, tam tersi ise cari açık oluşur.
Dış Ticaret Dengesi: Cari Dengenin Kalbi
Cari dengedeki en önemli kalem, mal ticareti dengesidir.
Yani bir ülkenin yaptığı ihracat ile ithalat arasındaki fark.
- Bir ülke daha çok ihracat yapıyor ve yüksek katma değerli ürün satıyorsa, cari dengeyi güçlendirir.
- Buna karşılık, enerji bağımlılığı yüksekse veya ara malı ithalatına bağımlıysa, cari açık verme eğilimindedir.
Hizmetler Dengesi: Turizm ve Taşımacılık Etkisi
Türkiye için çok önemli bir kalem olan hizmetler dengesi, özellikle turizm gelirleri sayesinde cari dengeyi rahatlatır.
Örneğin:
- Yaz aylarında turist sayısının artması,
- Havayolu taşımacılığı gelirleri,
- Yurt dışına verilen sağlık ve eğitim hizmetleri cari dengeyi pozitife çeken unsurlardır.
Gelir Dengesi ve Transferler
Cari dengede ayrıca:
- Yabancı yatırımcıların kâr transferleri,
- Yurt dışındaki Türk işçilerinin gönderdiği paralar,
- Faiz ve temettü ödemeleri gibi kalemler yer alır.
Cari Açık Nedir?
Bir ülke ithalatta daha fazla döviz harcıyor, ama bunu karşılayacak kadar döviz kazanmıyorsa cari açık verir.
Cari açık = Döviz çıkışı > Döviz girişi
Bu durumda ülke, açığı finanse etmek zorundadır.
Yani dışarıdan bir şekilde döviz bulması gerekir:
- Yabancı sermaye girişi
- Portföy yatırımları (sıcak para)
- Doğrudan yatırım
- Dış borçlanma
Eğer gelen döviz kısa vadeli ve kırılgansa, ekonomi daha hassas hale gelir.
Cari Fazla Nedir?
Döviz girişinin çıkıştan fazla olması.
Cari fazla veren ülkeler genelde:
- Güçlü ihracatçıdır,
- Enerji bağımlılığı düşüktür,
- Teknolojik ürünlerde uzmanlaşmıştır.
Örneğin Almanya, Japonya ve Güney Kore yıllardır cari fazla veren ülkelerdir.
Cari Açık Artınca Ne Olur?
- Döviz talebi artar → kur baskılanır
- Dış borçlanma ihtiyacı yükselir → risk primi (CDS) artabilir
- Faiz kararları daha sıkı hale gelir
- Sermaye çıkışları daha riskli hâle gelir
Kısacası, cari açık bir ülkenin dış finansmana bağımlılığını artırır.
Cari Denge Yatırımcı İçin Ne İfade Eder?
Bir yatırımcı için cari denge:
- Kur baskısını anlamak
- Enflasyon üzerindeki baskıyı görmek
- Politika faizi yönünü tahmin etmek
- Ülke risk primini değerlendirmek
- Sermaye akımlarını analiz etmek demektir.
Yani cari denge, makro ekonomik haritanın merkezinde yer alır.
Dünya Örnekleri
- Almanya ve Japonya: Yüksek teknoloji ihracatı sayesinde cari fazla.
- ABD: Kronik cari açık ama dolar rezerv para olduğu için finansman sorunu yaşamıyor.
- Çin: Uzun yıllar cari fazla ile büyüdü; şimdi iç tüketime yöneliyor.
Bu örnekler, cari denge yapısının ekonomik modelle birebir ilişkili olduğunu
- Cari denge, ülkeye döviz giriş–çıkışının büyük resmidir.
- Cari açık, gelişmekte olan ülkeler için finansman baskısı yaratır.
- Cari fazla ise ekonomik dayanıklılığı artırır.
- Yatırımcı için cari dengenin takibi, kur ve faiz beklentileri açısından kritik öneme sahiptir.